بندهء خود را متذكر نشده است به وسيلهء توفيق دادن او ، هرگز بنده اى نخواهد توانست مشغول ذكر خدا گشته و او را ذكر گويد . [ ( شرح ) ] ثنا گفتن پروردگار متعال خود را تكوينى است ، و ذكر هم اعم از تكوينى و لفظى و ثنا و غير آنها مىباشد . پس اثناء پروردگار عبارت از خلق و تدبير و نظم و تقدير و رحمت و ساير صفات فعليهء او است كه هر يك دلالت كامل بر مقام عظمت او دارد ، و اثناء لفظى بندگان هرگز به كمترين حد آن نرسد . پس در اين جملهء شريفه : رسول اكرم ذكر خود را ( لا احصى ثناء ) كه ذكر خالص است نفى فرموده ، و تنها ارزش و واقعيت را به ذكر پروردگار ( أثنيت على نفسك ) قائل شده است . آرى اين ذكر اگر چه در مرتبهء اول به طور تكوين و به حد تمام از جانب پروردگار متعال است كه خود را با آن صفات فعلى معرفى فرموده است ، ولى در مرتبهء دوم كه بندگان خدا به آن مقامات متوجه شده و اطلاع پيدا مىكنند ، از جانب آنان صورت گرفته ، و عنوان ذكر قلبى و توجه باطنى و يا ذكر لفظى دارد .